ضلال : به معناى گمراهى است و مقابل آن ، هدايت است و افراد گمراه كسانى هستند كه راه غير مستقيم و غير هدايت را در پيش گرفته‌اند و اين راه منحرف ، آنان را به هلاكت ابدى و عذاب دائمى كشانده است . ولى اين افراد ضال و گمراه در شدت كفر و بىدينى از گروه قبلى كه همان « مغضوب عليهم » و خشم‌زدگانند ؛ پايين‌ترند زيرا آنان گرچه در اثر سستى و عدم تحقيق و مجاهدت در راه خدا ، راه راست و مستقيم را گم كرده و به ضلالت افتاده‌اند ولى به هر حال اگر حق براى آنان روشن مىگرديد ، به مقام عناد و لجاجت بر نمىآمدند . اما گروه « مغضوب عليهم » و خشم‌زدگانند در برابر حق عنود و لجوجند گرچه براى آنان حق ، آفتابى و روشن گردد . و در بعضى روايات وارد شده است كه گروه « مغضوب عليهم » ، عبارتند از « يهود » و گروه گمراهان و « ضالين » ، عبارتند از مسيحىها و ما در اوايل همين كتاب گفتيم كه آيه‌هاى قرآن به مورد معينى اختصاص ندارد و معانى خاصّى كه دربارهء آيات گفته مىشود ، بيشتر از باب تطبيق يك معناى كلى بر مصاديق خاص آن است كه آن را تفسير به « مصداق » مىنامند و اين حديث هم كه در معناى « مغضوب عليهم » و « ضالين » آمده است ، از همين قبيل بوده و تفسير به مصداق مىباشد نه تفسير حقيقى و مفهومى . اعراب و حركات جمله « غير المغضوب عليهم » بدل است از جملهء « الذين انعمت عليهم » يا صفت است به « الذين » و صفت بودن آن بر اين اساس است كه نعمت پروردگار هم مانند رحمت او به تمام افراد بشر عموميت دارد ولى گروهى در برابر نعمت‌هاى او شكر گزارند و گروه ديگر ناسپاس به طورى كه در اين آيه شريفه به آن اشاره گرديده است : أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا كِتابٍ مُنِيرٍ . « 1 » آيا نديديد كه خداوند آن چه را در آسمان‌ها و زمين است ، براى شما مسخر نموده ، نعمت‌هاى ظاهرى و باطنىاش را براى شما گسترده است [ با اين حال ] بعضى از مردم ، بدون هيچ دانش و هدايت و بدون استناد به كتاب روشنگرى دربارهء خدا مجادله مىكنند .

--> ( 1 ) لقمان / 20 .